Yapay Zekânın Fikri Mülkiyet Hukukuna Etkisi

I. YAPAY ZEKÂ VE FİKRÎ ÜRETİM

Yapay zekâ, genel anlamda insan zekâsına özgü bilişsel süreçlerin bilgisayar sistemleri aracılığıyla taklit edilmesidir. Ancak fikrî mülkiyet hukuku bakımından asıl önem taşıyan husus, bu sistemlerin beste oluşturması, roman yazması, görsel sanat ürünü ortaya koyması, logo ve marka tasarlaması ya da film sahnesi üretmesi gibi yaratıcı çıktılar sunabilmesidir.

Dar anlamda yapay zekâ; belirli bir görevi yerine getirmek üzere tasarlanmış kural tabanlı sistemleri kapsar. Geniş anlamda ise öğrenen, uyum sağlayan ve öngörülemeyen çıktılar üretebilen makine öğrenmesi (ML) ile derin öğrenme (DL) algoritmalarını içerir. Fikrî mülkiyet hukuku açısından kritik olan, geniş anlamda yapay zekânın özellikle büyük dil modelleri (LLM) ve üretken yapay zekâ (generative AI) kategorisidir.

Bu noktada temel tartışma, yaratıcı faaliyetin “hususiyet” unsurunu taşıyıp taşımadığıdır. Yapay zekânın tercih yapması, olasılıksal dağılımlara dayalı token seçimine indirgenebildiğinde, bu tercihlerin insana özgü kişisel bir ifadeyi yansıttığını savunmak güçleşmektedir. Hukukun geleneksel yapısı, hak ve borç ehliyetini gerçek veya tüzel kişilere tanımakta; yapay zekâyı bir hukuki süje olarak tanımamaktadır. Bu nedenle ortaya çıkan sorun, yapay zekânın eser üretmesi değil; bu üretimlerin hukuk düzeni içinde nasıl konumlandırılacağı, kimin hak sahibi sayılacağı ve sorumluluğun nasıl dağıtılacağıdır.

II. TELİF HUKUKU BAKIMINDAN DEĞERLENDİRME

A. Eser Kavramı ve Hususiyet Unsuru

5846 sayılı FSEK m. 1/B-a çerçevesinde bir ürünün eser sayılabilmesi için iki unsur gerekmektedir: (i) fikir ve sanat ürünü olma, (ii) sahibinin hususiyetini taşıma. Hususiyet; yaratıcının tercihlerini, estetik değerlendirmelerini ve kişisel kararlarını esere yansıtmasını gerektirir. Alman hukuku geleneğinden beslenen bu yaklaşım, eser sahibini bir insan olarak varsaymaktadır.

Tamamen otonom yapay zekâ çıktılarında, kullanıcı yalnızca genel bir komut verip sistem bağımsız karar alarak üretimi tamamladığında, hususiyetin gerçekleşip gerçekleşmediği tartışmalıdır. Türk hukukunda eser sahibi “eseri meydana getiren kişi” olarak tanımlandığından, yapay zekânın doğrudan eser sahibi sayılması mevcut normatif yapıyla bağdaşmamaktadır.

B. Çoklu Aktör Sorunu ve Hak Sahipliği

Yapay zekâ çıktısı üzerinde birden fazla aktörün hak iddiasında bulunabilmesi, eser sahipliğinin belirlenmesini karmaşık hale getirmektedir. Bu aktörler sırasıyla şunlardır: (1) modeli geliştiren şirket veya araştırmacılar; (2) modeli eğitmek için veri sağlayan içerik üreticileri; (3) modeli belirli bir amaç için ince ayarlayan (fine-tuning) uygulama geliştiricileri; (4) prompt yazarak çıktıyı yönlendiren son kullanıcı.

Akademik tartışmada ağırlık kazanan görüş, kullanıcının yaratıcı süreçteki oransal katkısının belirleyici olması gerektiği yönündedir. FSEK’in 10. maddesindeki işlenme eser ve 13. maddesindeki devir hükümleri bu ilişkiyi kısmen çözebilecek olmakla birlikte, modele yapılan özgün katkının hukuki nitelendirilmesi belirsizliğini korumaktadır.

C. Eğitim Verisi ve Telif İhlali

Generatif yapay zekâ modellerinin eğitiminde telif hakkıyla korunan içeriklerin izinsiz kullanılması, günümüzün en yoğun dava trafiğine konu olan alanıdır. Getty Images’ın Stability AI’a karşı açtığı dava ile New York Times’ın OpenAI ve Microsoft’a karşı açtığı dava bu alandaki emsal niteliğindeki uyuşmazlıklardır.

Türk hukukunda FSEK m. 35 kapsamındaki serbest kullanım ve m. 38 kapsamındaki kişisel kullanım istisnaları, ticari amaçlı eğitim işlemlerini kapsamaya yetmemektedir. AB’nin DSM Direktifi’nin 4. maddesi, metin ve veri madenciliğine (TDM) ilişkin araştırma istisnası getirmiş; ancak bu istisna ticari uygulamalar için sınırlı kalmaktadır.

D. Karşılaştırmalı Hukuk Perspektifi

İngiltere, yapay zekâ konusunda dikkat çekici bir düzenlemeye sahiptir. 1988 tarihli Copyright, Designs and Patents Act’in 9(3). maddesi, bilgisayar tarafından üretilen eserlerde telif hakkının “eserin oluşturulmasına gerekli düzenlemeleri yapan kişiye” ait olacağını hükme bağlamaktadır. Avrupa ülkelerinin büyük çoğunluğu, ABD ve Türkiye’de insan yaratıcılığı zorunlu unsur olarak korunmaktadır. Çin hukuku ise belirli koşullar altında yapay zekâ destekli eserlere telif koruması tanıma yönünde adımlar atmakta; bu yaklaşım karşılaştırmalı hukukta özgün bir pozisyon oluşturmaktadır.

III. PATENT HUKUKU BAKIMINDAN DEĞERLENDİRME

A. Buluşçu Sıfatı ve DABUS Davası

Patent hukuku bakımından temel sorun, yapay zekânın buluşçu sıfatını taşıyıp taşıyamayacağıdır. 6769 sayılı SMK’nın ilgili hükümleri uyarınca buluşçu, buluşu meydana getiren gerçek kişidir. Bu düzenleme, yapay zekânın buluşçu olarak tanınmasını açıkça engellemektedir.

DABUS davası, bu tartışmanın merkezine oturmuştur. Stephen Thaler, DABUS adlı yapay zekâ sisteminin iki buluşu bağımsız olarak geliştirdiğini ileri sürerek çeşitli ülkelerde patent başvurusunda bulunmuştur. EPO, USPTO ve Yüksek İngiltere Mahkemesi başvuruyu reddetmiş; Federal Devre Mahkemesi de Thaler v. Vidal (2022) kararında buluşçunun insan olması gerektiğini teyit etmiştir. Bu kararlar ışığında yapay zekânın buluşçu değil araç konumunda olduğu uluslararası alanda hakim görüş haline gelmektedir.

B. Buluş Basamağı ve İnsan Katkısı

Yapay zekânın yaygınlaşması, patent hukukunun “orta düzey uzman” standardını da dönüştürmektedir. Yapay zekânın erişilebilirliği arttıkça ortalama uzmanın sahip olduğu kabul edilen bilgi birikimi genişlemekte; bu durum buluş basamağı eşiğini fiilen yükseltmektedir. Türkiye’de TÜRKPATENT, henüz yapay zekâ kökenli buluşlara ilişkin yayımlanmış bir kılavuz çıkarmamıştır. WIPO’nun 2024 yılı raporları ise buluşçunun yalnızca insan olabileceğini teyit etmekle birlikte yapay zekâyı araç olarak kullanan kişinin patent hakkından yararlanabileceğini vurgulamaktadır.

IV. MARKA VE TASARIM HUKUKU BAKIMINDAN DEĞERLENDİRME

A. Yapay Zekâ Destekli Marka ve Logo Tasarımı

Marka hukuku bakımından yapay zekânın etkisi iki boyutta kendini göstermektedir: (i) marka oluşturma sürecinde yapay zekânın araçsal kullanımı, (ii) yapay zekâ çıktılarının marka olarak tescil edilebilirliği. 6769 sayılı SMK uyarınca marka başvurusunda başvuru sahibinin gerçek ya da tüzel kişi olması yeterlidir; markanın hangi yöntemle üretildiği başvurunun sıhhati bakımından belirleyici değildir. Dolayısıyla bir kullanıcının yapay zekâ çıktısını marka olarak tescil ettirmesinin önünde hukuki bir engel bulunmamaktadır. Bununla birlikte EUIPO, 2023 yılı kılavuzunda yapay zekâ destekli tasarımlarda insan katkısının somutlaştırılmasını tavsiye etmektedir.

B. Tasarım Koruması

Tasarım hukuku bakımından da benzer bir çerçeve söz konusudur. SMK m. 55 ve devamı hükümleri uyarınca tescil başvurusu gerçek veya tüzel kişiler tarafından yapılabilmekte; tasarımın yapay zekâ aracılığıyla üretilmiş olması tek başına bir engel teşkil etmemektedir. Bununla birlikte bireysellik ve yenilik şartlarının yapay zekânın seri üretim kapasitesi karşısında sağlanmasının zorlaşabileceği göz önünde tutulmalıdır.

V. DİJİTAL KİŞİLİK HAKKI İHLALLERİ VE DEEPFAKE TEKNOLOJİSİ

A. Deepfake Kavramı ve Hukuki Niteliği

Deepfake, derin öğrenme algoritmalarının gerçek kişilerin yüz ifadelerini, seslerini ve bedenlerini başka görüntülere yapıştırmak ya da tamamen sentetik içerik oluşturmak amacıyla kullanılmasını ifade etmektedir. Bu teknoloji, hedef kişinin hiçbir zaman gerçekleştirmediği eylemleri gerçekleştirmiş ya da söylemediği sözleri söylemiş gibi gösterebilmekte; üretilen içeriklerin büyük çoğunluğunun mağdur rızası aranmaksızın üretilen cinsel içerikli (NCII) nitelik taşıdığı araştırmalarla belgelenmiştir.

Türk hukukunda deepfake’i doğrudan düzenleyen özel bir hüküm bulunmamaktadır. Bununla birlikte söz konusu eylemler; 4721 sayılı TMK m. 24-25 (kişilik haklarının korunması), 6698 sayılı KVKK (biyometrik veri işleme) ve 5237 sayılı TCK m. 134 (özel hayatın gizliliği) ile m. 267 (iftira) hükümleri çerçevesinde değerlendirilebilmektedir.

B. Kişilik Hakkının Yapay Zekâ Ortamında Yeni Boyutları

Yapay zekâ ortamında kişilik hakkı, geleneksel ihlal biçimlerinin ötesine geçen yeni tehditlerle karşı karşıyadır. Bu tehditler üç başlık altında ele alınabilir: (i) kimlik taklidi (identity spoofing); (ii) ses ve yüz sömürüsü (voice/face cloning); (iii) itibar manipülasyonu ve siyasi dezenformasyon. Seçim süreçlerinde siyasetçilere atfedilen sahte video ve ses kayıtları, kamuoyunun yanıltılması bakımından ciddi demokratik tehditler oluşturmaktadır.

AB AI Act’in m. 50 hükmü, genel amaçlı yapay zekâ çıktılarında şeffaflık ve işaretleme yükümlülüğü getirmektedir. Türk hukukunda ise biyometrik verilerin deepfake amacıyla kullanımını açıkça yasaklayan bir norm bulunmaması kritik bir eksiklik olarak öne çıkmaktadır. KVKK m. 6 özel nitelikli kişisel verileri koruma altına almakla birlikte, bu verilerin yapay zekâ tarafından işlenmesine ilişkin spesifik bir düzenleme henüz mevzuata girmemiştir.

VI. SORUMLULUK REJİMİNİN DÖNÜŞÜMÜ

A. Çok Aktörlü Yapı ve Sorumluluk Dağılımı

Yapay zekâ sistemlerinin çok katmanlı mimarisi —veri sağlayıcı, model geliştirici, platform sağlayıcı ve son kullanıcı— geleneksel sorumluluk hukukunun temel varsayımlarını zorlamaktadır. Türk Borçlar Kanunu m. 49 ve devamındaki haksız fiil hükümleri kusur sorumluluğunu esas almaktadır; oysa yapay zekânın otonom davranışlarında kimin kusurlu olduğunu tespit etmek çoğu zaman imkânsızlaşmaktadır.

Bu bağlamda sorumluluk üç model etrafında tartışılmaktadır. Birinci model; model geliştiren şirketler için katı (kusursuz) sorumluluğu öngörmekte ve ürün sorumluluğu rejimini yapay zekâya uygulamayı hedeflemektedir. İkinci model; zorunlu sigorta ve tazminat fonları aracılığıyla kolektif bir risk paylaşım mekanizması kurmayı önermektedir. Üçüncü model ise platform sorumluluğuna odaklanmakta ve 5651 sayılı Kanun çerçevesindeki içerik sağlayıcı sorumluluğunun yapay zekâ platformlarına genişletilmesini tartışmaktadır.

B. Kara Kutu Sorunu ve İspat Yükü

Derin öğrenme modellerinin karar alma mekanizmaları çoğunlukla insan gözlemciler tarafından yorumlanamaz niteliktedir; bu durum “kara kutu” problemi olarak adlandırılmaktadır. Hukuki açıdan bu sorun, mağdurun zararın kaynağını ve kusurun kime ait olduğunu ispatlamasını fiilen imkânsızlaştırabilmektedir. Bu nedenle ispat yükünün tersine çevrilmesi ya da model içi şeffaflık (explainability) yükümlülüğünün yasal olarak düzenlenmesi gerektiği ileri sürülmektedir. AB AI Act m. 13, yüksek riskli yapay zekâ sistemlerinde şeffaflık ve kayıt tutma yükümlülüğü öngörerek bu soruna kısmi bir yanıt vermektedir.

VII. DÜZENLEYICI YAKLAŞIMLAR VE TÜRKİYE İÇİN REFORM ÖNERİLERİ

A. Mevcut Regülasyon Modelleri

Yapay zekâ hukukunda üç ana düzenleyici yaklaşım öne çıkmaktadır. Sektörel düzenleme modeli, risk alanlarına göre (sağlık, finans, hukuk) özgün kurallar belirlemeyi ve AI Act’in risk temelli çerçevesini bu kapsamda değerlendirmeyi esas almaktadır. Yatay teknoloji-tarafsız düzenleme modeli, mevcut hukuki normların içtihadi yorumla geliştirilmesini yeterli görmekte ve açık uçlu standartlar aracılığıyla esneklik sağlamayı hedeflemektedir. Sınırlı hukuki kişilik modeli ise yapay zekâya özel bir sorumluluk ve hak rejimi oluşturmayı önermekte; ancak bu görüş akademide henüz azınlık konumundadır.

B. Türkiye İçin Politika Önerileri

Türk hukuku bakımından acil öncelikler beş başlık altında sıralanabilir. Birinci olarak FSEK reformu kapsamında, yapay zekâ çıktıları için “yapay zekâ destekli eser” kategorisi oluşturulmalı ve yaratıcı sürece oransal katkısı olanların hak sahibi sayılacağı açıkça düzenlenmelidir. İkinci olarak SMK revizyonu kapsamında, TÜRKPATENT’e yapay zekâ destekli patent başvurularının incelenmesine ilişkin kılavuz çıkarma yetkisi tanınmalıdır.

Üçüncü olarak deepfake ve biyometrik veri düzenlemesi kapsamında, KVKK’ya eklenecek özel hükümle biyometrik verilerin rıza dışında yapay zekâ eğitiminde kullanılması yasaklanmalı ve deepfake içerik üretimi açıkça suç olarak tanımlanmalıdır. Dördüncü olarak sorumluluk mekanizması güçlendirilmeli, TBK çerçevesinde yapay zekâ operatörleri için katı sorumluluk esasına dayalı ve zorunlu sigorta uygulamasıyla desteklenen bir model kurgulanmalıdır. Beşinci olarak şeffaflık yükümlülüğü bağlamında, yüksek riskli yapay zekâ uygulamaları için açıklanabilirlik (explainability) ve kayıt tutma zorunluluğu yasal güvenceye alınmalıdır.

VIII. SONUÇ

Yapay zekânın fikrî mülkiyet hukuku üzerindeki etkisi, salt teknik bir fenomen değil; hukukun temel kavramlarını ve normatif çerçevesini zorlayan köklü bir dönüşümdür. İnsan merkezli varsayımlar üzerine inşa edilmiş olan telif, patent, marka ve kişilik hakkı rejimleri; algoritmaların özerk ve ölçeklenebilir üretim kapasitesi karşısında derin bir gerilim içine girmiştir.

Bu gerilimi çözmek için üç temel denge gözetilmelidir: (i) yaratıcılığı teşvik eden hak sahipliği yapısının korunması ile haksız tekelin önlenmesi arasındaki denge; (ii) teknik yenilik özgürlüğü ile kişilik haklarının ve kamuya açık alanın korunması arasındaki denge; (iii) uluslararası uyum ile ulusal hukuk politikası özerkliği arasındaki denge.

Türk hukuku bakımından mevcut normlar, yapay zekâ gerçekliğinin gerisinde kalmaktadır. FSEK, SMK, TBK ve KVKK’da yapılacak hedefli ve sistematik reformlarla, AB AI Act’in risk temelli yaklaşımını Türk hukuk geleneğine adapte eden, içtihat birliğini ve hukuki güvenliği sağlayan bir çerçeve inşa edilmesi hem zorunlu hem de gecikmiş bir gerekliliktir.