Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), 17 Eylül 2026 tarihli kararlarıyla yedi portföy yönetim şirketine ait 131 yatırım fonunun tasfiyesine karar vermiştir. Bu fonların tasfiyesine ve yatırımcılara yapılacak ödemelere ilişkin özel düzenleme getiren 7596 sayılı Tasfiyesine Karar Verilen Bazı Yatırım Fonları Hakkında Kanun, 22 Ekim 2026 tarihinde TBMM Genel Kurulunda kabul edilmiş ve 27 Ekim 2026 tarihli ve 33413 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kanun, yayımı tarihinde yürürlüğe girmekle birlikte hükümleri 17 Eylül 2026 tarihinden geçerlidir (m.8).

Kanun, ödemelerde kamu kaynağı kullanılmasını öngörmemektedir. Yatırımcılara dağıtılacak tutar, fonlarda kalan varlıklar ile sorumlulardan geri kazanılacak değerlerden oluşacaktır. Bu nedenle yatırımcının ne alacağı, büyük ölçüde tasfiyenin ve geri kazanım sürecinin nasıl işleyeceğine bağlıdır.

Bu bilgi notunda; Resmî Gazete’de yayımlanan kanun metnini TBMM’ye sunulan teklif metniyle karşılaştırarak Meclis sürecinde yapılan değişiklikleri, hak sahiplerinin kimler olduğunu, ödeme sistemini ve yatırımcıların başvurabileceği idari, yargısal ve cezai yolları değerlendirmekteyiz.

1. Kanunun Kapsamı

Kanun, genel ve sürekli bir fon tasfiye rejimi kurmamaktadır (m.1/2). Yalnızca SPK’nın 17 Eylül 2026 tarihli kararlarıyla tasfiyesine karar verilen ve kanunun yayımlandığı tarihte tasfiyesi tamamlanmamış fonlara uygulanır (m.1/1, m.2/b). Basına yansıyan Fon Koordinasyon Kurulu açıklamasına göre fonların durumu aşağıdaki gibidir:

Hedef Portföy fonlarının SPK kararıyla olağan tasfiye usulüne alındığı bildirildiğinden, ara ödeme mekanizmasının ağırlıklı olarak Tera, Pusula ve Atlas fonlarında uygulanması beklenmektedir. Tasfiyesi kanundan önce tamamlanan 66 fonun yatırımcıları için kanunda özel bir dağıtım hükmü bulunmamaktadır; bu yatırımcılar bakımından genel hukuki yollar açıktır.

2. Teklif Metni ile Yayımlanan Kanun Arasındaki Farklar

Resmî Gazete’de yayımlanan metni, 9 Ekim 2026 tarihinde TBMM’ye sunulan 2/3939 esas numaralı teklif metniyle madde madde karşılaştırdık. 1, 5, 6, 7, 8 ve 9. maddeler teklif metniyle aynı kalmıştır. Değişiklikler 2, 3 ve 4. maddelerde yoğunlaşmaktadır:

Yatırımcı bakımından en önemli değişiklik, satış talimatı gerçekleşmediği için payları e-Devlet’te PBLK (TEFAS İşlem Blokaj Alt Hesabı) kodunda görünen yatırımcıların durumudur. Kanun bu yatırımcıları öncelikli alacaklı olarak değil, fon pay sahibi olarak kabul etmiştir. Bu yatırımcıların tasfiye hesabındaki ilk nakitten öncelikli olarak ödenmesini öngören değişiklik önergesi Plan ve Bütçe Komisyonunda reddedilmiştir.

Gönüllü iade hükmündeki değişiklik ise iade çağrısının kapsamını genişletmekte ve hesaplamayı sadeleştirmektedir. Emsal fon getirisi yerine enflasyon endeksinin esas alınması, iade edilebilecek tutarın daha nesnel ve kolay hesaplanabilir olmasını sağlamaktadır. Ancak iade, kanunda zorunlu tutulmamıştır.

3. Hak Sahipleri: Kimler Ödeme Alabilir?

Kanunda hak sahibi “fon pay sahibi”dir. Fon pay sahipliği, tasfiye ile görevli kuruluşlar tarafından MKK kayıtlarıyla mutabakat sağlanarak fon ve hesap bazında tespit edilir (m.3/5). Yatırımcının hangi grupta yer aldığı, hangi ölçüyle ve hangi sırayla ödeme alacağını belirler.

3.1. Satış talimatı gerçekleşmeyen (PBLK) yatırımcılar

Kanunun 3. maddesinin beşinci fıkrasına eklenen cümle, 17 Eylül 2026 ve öncesinde TEFAS’a iletilmiş olmakla birlikte fonun temerrüdü ve/veya katılma payı fiyatının açıklanmaması nedeniyle gerçekleştirilemeyen talimatlar bakımından, payları bloke edilmiş olanların fon pay sahibi sıfatıyla tasfiye hükümlerine tabi olduğunu düzenlemektedir. Böylece SPK’nın tasfiye esaslarında yer alan ve gerçekleşmeyen iade talimatlarının karşılığını fon borcu olarak öncelikle ödemeyi öngören yaklaşım, bu fonlar bakımından terk edilmiştir.

Bu yatırımcıların, 6362 sayılı Kanun’un 79. maddesindeki takas kesinliği ilkesine ve kazanılmış hak kavramına dayanarak itiraz etme imkânı bulunmaktadır. Ancak bu itirazın gücü, talimatın hangi aşamada kaldığına bağlıdır: Talimat TEFAS’ta eşleşmiş, fiyatı açıklanmış ve Takasbank’ta nakit borcu doğurmuşsa itiraz güçlenir; fiyat hiç açıklanmamışsa zayıflar. e-Devlet’teki PBLK kaydı tek başına satışın gerçekleştiğini göstermediğinden, emir numarası, iletim saati, fiyat bilgisi ve ret gerekçesinin bankadan yazılı olarak istenmesi gerekir.

3.2. Ödeme dışında bırakılanlar

Kanun, piyasa bozucu eylemler, bilgi suistimali ve piyasa dolandırıcılığı fiillerini (6362 sayılı Kanun m.104, 106, 107) bu fonlarla birlikte işlediği SPK’ca tespit edilen kişi ve kurumları ödeme dışında bırakmaktadır (m.3/6). Bu dışlama için ceza mahkûmiyeti aranmamakta, SPK’nın tespiti yeterli görülmektedir. Kuralın masumiyet karinesi ve mülkiyet hakkıyla bağdaşıp bağdaşmadığı tartışmalıdır. Bu durumdaki kişiler, SPK’nın tespit işlemine karşı idari yargı yoluna başvurabilir.

4. Ödeme Sistemi: Net Yatırım Tutarı, Ara Ödeme ve Nihai Ödeme

Fonun nakdi, bütün pay sahiplerine tasfiye kararından bir önceki günün fiyatı üzerinden ödeme yapmaya yetmezse, ödemede esas alınacak ölçü, ekranda görünen pay değeri yerine yatırımcının fona fiilen koyduğu para olmaktadır (m.4/1). Ödemeler üç aşamada yapılır ve her aşamada daha önce yapılan ödemeler düşülür.

4.1. Net yatırım tutarı

Net yatırım tutarını MKK hesaplar. Hesap, yatırımcının fona fiilen yatırdığı nakitten fondan fiilen çektiği nakdin düşülmesiyle bulunur. Çıkışlar “ilk giren ilk çıkar” esasına göre en eski girişten düşülür. Nihai hesapta her giriş ve çıkış, tasfiye tarihine kadar TÜFE ile Yİ-ÜFE değişim oranlarının aritmetik ortalamasıyla ve gün esasına göre (kıstelyevm) güncellenir. Ekranda görünüp fondan hiç çekilmemiş getiri bu hesaba dahil edilmez.

Örnek: Mayıs 2025’te 400.000 TL yatırılmış, Şubat 2026’da 100.000 TL çekilmiş, Temmuz 2026’da 250.000 TL daha yatırılmışsa, endekslenmemiş net yatırım tutarı 550.000 TL’dir. Nihai hesapta Şubat 2026 çıkışı Mayıs 2025 girişinden düşülür; kalan 300.000 TL ve 250.000 TL ayrı ayrı güncellenir.

Kanunda MKK hesabına karşı özel bir itiraz yolu öngörülmemiştir. Bu nedenle yatırımcıların kendi işlem dökümlerini şimdiden temin etmeleri, açıklanacak tutarı denetleyebilmenin en etkili yoludur.

4.2. Ara ödeme

Ara ödeme, SPK’nın belirleyeceği fonlarda yapılabilecek bir avanstır; kanun bunu kesin bir hak olarak değil, “yapılabilir” ifadesiyle düzenlemiştir (m.4/2). Ara ödemede üç sınır birlikte uygulanır:

Örnek: Hisse ağırlıklı bir fona 1.200.000 TL yatıran yatırımcının payları bugün 300.000 TL ediyorsa, ara ödeme en fazla 300.000 TL olur. Kalan alacak sona ermez; nihai tasfiyede değerlendirilir.

Ara ödeme karşılığında paylar geri alınmaz; paylar nihai ödeme sırasında iade edilir (m.4/3). Ara ödeme için başvuru yapılması gerekmemekte, tutar yatırımcının saklama hesabına aktarılmaktadır.

4.3. Nakit yetmezse kime önce ödenir?

Mevcut nakit bütün ödemelere yetmezse SPK, en fazla sayıda yatırımcının tamamen ödenmesi amacıyla net yatırım tutarı en düşük olan yatırımcıdan başlayarak ödeme yapılmasına ve/veya herkese uygulanacak bir asgari ara ödeme tutarı belirlenmesine karar verebilir (m.4/3). Bu kural küçük yatırımcıyı korurken, yüksek tutarlı yatırımcıların ödemesini sona bırakmaktadır. Bu nedenle eşitlik ilkesi yönünden eleştirilmektedir.

4.4. Nihai ödeme ve geri kazanım dağıtımları

Nihai ödemede; tasfiye malvarlığından, geri kazanım hesabından veya başka hukuki yollardan (örneğin kazanılan bir davadan) daha önce alınan tüm ödemeler mahsup edilir (m.4/5). Tasfiye tamamlandıktan sonra geri kazanım hesabına giren tutarlar, Yatırımcı Tazmin Merkezi (YTM) aracılığıyla katılma payı oranında dağıtılır. SPK’nın belirleyeceği asgari tutarın altında kalan küçük ödemeler yatırımcı adına biriktirilerek sonraki dağıtıma eklenir (m.6/6).

5. Fondan Kâr Ederek Çıkanlar ve Gönüllü İade

Kanun, kâr ederek fondan çıkanlar için zorunlu bir iade yükümlülüğü getirmemiş, yalnızca gönüllü iade imkânı tanımıştır (m.4/4). Gönüllü iadenin iki alanı vardır:

1. Tasfiye tarihine kadar payını fona iade ederek ödeme alanlar, fona yaptıkları girişlerin TÜFE ve Yİ-ÜFE ortalamasıyla güncellenmiş tutarını aşan getiriyi SPK’nın ilan ettiği hesaplara iade edebilir.
2. SPK’ca 6362 sayılı Kanun m.104, 106 ve 107’ye konu edilen paylardan kazanç sağlayanlar, alım maliyetinin aynı yöntemle güncellenmiş tutarını aşan kazancı genel hisse iade hesabına iade edebilir.

Gönüllü iade, borç ikrarı, sorumluluk kabulü, af veya ibra niteliği taşımamaktadır. İade eden kişinin hukuki ve cezai sorumluluğu devam eder; iade etmeyen kişiler bakımından da genel hükümlere dayalı talepler (örneğin örtülü kazanç aktarımı nedeniyle 6362 sayılı Kanun m.21) ve TMSF takibi mümkündür.

6. Fondan Çıkarılan Değerlerin Geri Kazanılması

Yatırımcılara dağıtılacak toplam tutarın büyüklüğü, büyük ölçüde geri kazanım sürecinin hızına ve etkinliğine bağlıdır. Kanun bu amaçla üç mekanizma öngörmektedir.

6.1. Şahsi sorumluluk ve TMSF takibi

Mevzuata aykırı olarak veya şeklen uygun olsa bile fonun yararına gerçek bir ekonomik amaç taşımadan; karşılıksız veya muvazaalı kredi, borç, avans, teminat, devir, temlik, alım-satım, repo ve benzeri işlemlerle ilişkili taraflara veya üçüncü kişilere aktarılan değerler ile bunların yerine geçen varlıklar, fon malvarlığından hukuka aykırı çıkarılmış sayılır (m.5/1).

Bu zarardan öncelikle fonun kurucusu veya yöneticisi olan portföy yönetim şirketi sorumludur. Şirketten tahsil edilemeyen kısım için SPK’nın belirleyeceği gerçek ve tüzel kişiler ile onlarla birlikte hareket edenler şahsen sorumludur; görevden ayrılmış olmak sorumluluğu ortadan kaldırmaz (m.5/2). SPK, zararı ve sorumluları belirleyerek TMSF’ye bildirir; TMSF, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun ile 5411 sayılı Bankacılık Kanunu’nun ilgili hükümlerine göre takip yapar. Bu takiplere ilişkin davalarda İstanbul idare mahkemeleri yetkilidir (m.5/4).

6.2. Elkoyma ve müsadere

Bu fonlarla bağlantılı soruşturmalarda Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 128. maddesine göre elkoyma kararı verilebilir; SPK’nın suç duyurusuna dayanak raporları bu madde kapsamında rapor sayılır. Fona iadesi mümkün para ve sermaye piyasası araçları fona veya geri kazanım hesabına iade edilir. Fona devredilemeyen malvarlığı için TMSF kayyım olarak atanabilir ve dava sonucunu beklemeden satış yapabilir. Fondan çıktığı mahkemece belirlenen müsadere değerleri Hazine’ye değil, ilgili fona veya geri kazanım hesabına aktarılır (m.6/1-3).

6.3. Geri kazanım hesabı

Geri kazanılan tutarlar, TMSF nezdinde, TMSF’nin kendi malvarlığından ayrı ve her fon için ayrı alt hesaplarda izlenir. Bu hesaptaki tutarlar yalnızca ilgili fonun tasfiyesi ve pay sahiplerine ödeme için kullanılabilir; kamu alacakları için dahi haczedilemez, üzerlerine ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz konulamaz (m.6/4-5). Fonun kendi malvarlığı da 6362 sayılı Kanun’un 53. maddesi uyarınca haczedilemediğinden, yatırımcıların bireysel talepleri fona değil, portföy yönetim şirketine ve sorumlu kişilere yöneltilmelidir.

7. Başvuru Yolları

Kanun, bireysel dava veya icra takibi yapılmasını yasaklamamaktadır. Nihai ödemede “diğer hukuki yollardan” alınan tutarların mahsup edileceğine ilişkin düzenleme (m.4/5), bu yolların açık olduğunu teyit etmektedir. Aşağıdaki yollar birbirinin alternatifi değildir ve koşulları oluştuğunda birlikte kullanılabilir:

7.1. Süreler

SPK’nın 17 Eylül 2026 tarihli kararlarına karşı 60 günlük iptal davası süresi, kararların ilan edildiği gün esas alındığında 16 Kasım 2026 tarihinde dolmaktadır. Ancak sürenin başlangıcı her yatırımcı için tebliğ veya öğrenme tarihine göre ayrıca değerlendirilmelidir. Süre riski bulunan dosyalarda süre kaçırılmamalıdır. Bu süreyi kaçıranlar bakımından, mülkiyet hakkı ihlalinin giderilmesi için İYUK m.10 uyarınca SPK’ya başvuru yapılması ve ret üzerine dava açılması mümkündür (Danıştay 6. Dairesi, E.2020/2994, K.2023/3030).

Kanunun kendisine karşı bireysel yatırımcılar doğrudan dava açamaz. Soyut norm denetimi yoluyla iptal davası açma yetkisi yalnızca Cumhurbaşkanına, TBMM’deki en kalabalık iki siyasi parti grubuna ve üye tamsayısının beşte biri tutarındaki milletvekiline aittir (Anayasa m.150). Bu dava için 60 günlük süre, kanunun yayımlandığı 27 Ekim 2026 tarihinden itibaren işlemekte olup 26 Aralık 2026 tarihinde sona erecektir. Yatırımcılar ise kanunun uygulandığı bir davada hükmün Anayasaya aykırılığını ileri sürerek somut norm denetimi yolunu kullanabilir.

7.2. Dava stratejisine ilişkin notlar

• SPK işlemlerine karşı davalarda, kanunun uygulanmasına ilişkin SPK kararlarının çıkarılması beklenebilir; ancak 17 Eylül 2026 tarihli kararlar için süre riski varsa koruyucu nitelikte dava açılmalıdır.
• Tam yargı davasında idarenin hizmet kusuru ile yatırımcının zararı arasındaki illiyet bağının somut olarak kurulması gerekir. Anayasa Mahkemesi’nin incelediği önceki dosyalarda, SPK’nın eylem ve işlemleri ile zarar arasında illiyet bağı kurulamadığı gerekçesiyle davaların reddedildiği görülmektedir (B. No: 2013/8055 ve 2013/8056).
• Tazminat davalarında husumetin doğru kurulması önem taşır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, serbest fon yatırımcısının doğrudan portföy yönetim şirketine açtığı davada husumet yokluğu nedeniyle verilen ret kararını onamıştır (E.2019/4445, K.2021/3866).
• Portföy yönetim şirketi hakkında iflas veya tedrici tasfiye şartlarının oluşması hâlinde, SPK’nın 6362 sayılı Kanun’un 98. maddesi uyarınca yöneticilerin şahsen iflasını talep etme yetkisi bulunmaktadır. Yatırımcılar bu yetkinin kullanılması için SPK’ya başvurabilir.
• TMSF’nin aynı malvarlığı üzerinde amme alacağı için haciz koyması hâlinde, 6183 sayılı Kanun’un 21. maddesi uyarınca satış bedeli alacaklar arasında garameten paylaşılır. Bu durum, bireysel ihtiyati hacizlerin beklenen verimini azaltabilir.

8. Tartışmalı Noktalar

Meclis görüşmelerinde ve hukuk çevrelerinde öne çıkan başlıca itirazlar şunlardır:

• PBLK’lı yatırımcıların fon pay sahibi sayılmasının, 6362 sayılı Kanun’un 79. maddesindeki takas kesinliği ilkesine ve geriye etkili olarak kazanılmış hakka müdahale yasağına aykırı olduğu ileri sürülmektedir. Anayasa Mahkemesi, sermaye piyasası araçlarının mülkiyet hakkı kapsamında olduğunu ve telafi edici mekanizma içermeyen hak kayıplarının ölçüsüz olduğunu daha önce kabul etmiştir (E.2015/29, K.2015/95).
• Ara ödemenin bir hak olarak değil “yapılabilir” şeklinde düzenlenmesi ve nakit yetmediğinde küçük yatırımcıdan başlanması, eşitlik ilkesi yönünden eleştirilmektedir.
• Kâr ederek çıkanlardan iadenin zorunlu tutulmaması ve tasfiye usulünün büyük ölçüde SPK’ya bırakılması tartışma konusudur.
• TMSF’nin yargılama sonucunu beklemeden varlık satabilmesi, sonradan beraat kararı verilmesi hâlinde geri dönülmesi güç sonuçlar doğurabilecektir.

Öte yandan Anayasa Mahkemesi’nin, İmar Bankası mağdurlarına ilişkin 5667 sayılı Kanun’un süren davalara uygulanmasını Anayasaya aykırı bulmadığı (E.2007/77, K.2010/50) ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin devletin özel kuruluşların borçlarını karşılamakla genel olarak yükümlü olmadığını kabul ettiği (Kotov/Rusya, B. No: 54522/00) hatırlanmalıdır. Kamu kaynağı kullanılmayan bu düzende asıl tartışma, tasfiye ve dağıtımın adil ve denetlenebilir biçimde yürütülüp yürütülmediği üzerinde yoğunlaşacaktır.

9. Değerlendirme ve Tavsiyelerimiz

9.1. Tüm yatırımcılar bakımından

Kanun uygulamaya geçerken yatırımcıların aşağıdaki hususlara dikkat etmesini tavsiye ederiz:

1. e-Devlet’teki MKK ekranının tarihli görüntüsü alınmalı; fon kodu, pay adedi ve payların hangi alt hesapta (SERB veya PBLK) bulunduğu kayıt altına alınmalıdır.
2. Bankadan veya aracı kurumdan, ilk alımdan bugüne kadar tüm alım ve satımların tarih ve tutarlarını gösteren döküm yazılı olarak istenmelidir.
3. Her fon için endekslenmemiş net yatırım tutarı, MKK’nın açıklayacağı tutarla karşılaştırılmak üzere ayrıca hesaplanmalıdır.
4. Fon izahnamesi, iç tüzük, yatırımcı bilgi formu, dağıtım sözleşmesi ve kurumla yapılan yazışmalar muhafaza edilmelidir. Kayıtların kaybolma veya değiştirilme riski varsa mahkemeden delil tespiti istenmelidir.
5. Suçtan zarar gören sıfatıyla Cumhuriyet Başsavcılığına şikâyette bulunulmalı; bilinen somut bir varlık varsa elkoyma talebi delille desteklenmelidir.
6. SPK’nın kanunun uygulanmasına ilişkin çıkaracağı kararlar ve bültenler takip edilmeli, her yeni karar için dava açma süresi ayrıca not edilmelidir.
7. Ödeme sırasında ibra veya feragat içeren hiçbir metin, içeriği değerlendirilmeden imzalanmamalıdır.

9.2. PBLK’lı yatırımcılar bakımından

Satış talimatı gerçekleşmeyen yatırımcıların, öncelikle talimatlarının hangi aşamada kaldığını belgeleyen bilgileri (emir numarası, iletim saati, fiyat bilgisi ve ret gerekçesi) temin etmeleri gerekmektedir. Talimatın eşleşip fiyatının açıklandığı ve nakit borcu doğurduğu dosyalarda, kanunun uygulanmasına ilişkin SPK işlemine karşı iptal davası açılması ve bu davada PBLK hükmünün Anayasaya aykırılığının ileri sürülmesi değerlendirilmelidir. Talimatı teknik bir aksaklık nedeniyle hiç kayda girmeyen yatırımcılar bakımından ise aracı kurum veya dağıtıcı kuruluşun sorumluluğu ayrıca incelenmelidir.

9.3. Tasfiyesi tamamlanmış fonların yatırımcıları bakımından

A1 Capital, Bulls ve Pardus fonlarının yatırımcıları kanunun tasfiye hükümlerinden yararlanamamaktadır. Bu yatırımcılar bakımından, sonradan yapılacak tahsilatların dağıtımına ilişkin SPK uygulamasının takip edilmesi ve portföy yönetim şirketi ile sorumlu kişilere karşı genel hükümlere dayalı tazminat ve ceza yollarının değerlendirilmesi önem taşımaktadır.

Sonuç

7596 sayılı Kanun, yatırımcılara ödenecek parayı kendiliğinden artırmamakta; kimin, hangi ölçüyle ve hangi sırayla ödeme alacağını belirlemekte ve geri kazanımı hızlandıracak araçlar getirmektedir. Yayımlanan metin, satış talimatı gerçekleşmeyen yatırımcıları öncelikli alacaklı değil fon pay sahibi olarak kabul etmiş ve gönüllü iade hükmünü enflasyon endeksine bağlayarak genişletmiştir. Yatırımcılar için doğru yaklaşım tek bir yola bel bağlamak yerine, süreleri korumak, belgeleri güvence altına almak, ceza soruşturmasında yer almak ve zarar netleştiğinde tazminat yolunu doğru muhataba karşı kullanmaktır.

Bu bilgi notu genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki mütalaa niteliği taşımamaktadır. Kanunun uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar SPK tarafından belirlenecek olup ara ödeme yapılacak fonlar, dağıtım yöntemi ve ödeme takvimi henüz açıklanmamıştır. Somut dosyalara ilişkin değerlendirme için yatırım hesap dökümlerinin ve güncel SPK kararlarının ayrıca incelenmesi gerekmektedir. Fon yatırımlarınıza ilişkin hak ve başvuru yollarının değerlendirilmesi konusundaki sorularınız için bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Saygılarımızla.

I. YAPAY ZEKÂ VE FİKRÎ ÜRETİM

Yapay zekâ, genel anlamda insan zekâsına özgü bilişsel süreçlerin bilgisayar sistemleri aracılığıyla taklit edilmesidir. Ancak fikrî mülkiyet hukuku bakımından asıl önem taşıyan husus, bu sistemlerin beste oluşturması, roman yazması, görsel sanat ürünü ortaya koyması, logo ve marka tasarlaması ya da film sahnesi üretmesi gibi yaratıcı çıktılar sunabilmesidir.

Dar anlamda yapay zekâ; belirli bir görevi yerine getirmek üzere tasarlanmış kural tabanlı sistemleri kapsar. Geniş anlamda ise öğrenen, uyum sağlayan ve öngörülemeyen çıktılar üretebilen makine öğrenmesi (ML) ile derin öğrenme (DL) algoritmalarını içerir. Fikrî mülkiyet hukuku açısından kritik olan, geniş anlamda yapay zekânın özellikle büyük dil modelleri (LLM) ve üretken yapay zekâ (generative AI) kategorisidir.

Bu noktada temel tartışma, yaratıcı faaliyetin “hususiyet” unsurunu taşıyıp taşımadığıdır. Yapay zekânın tercih yapması, olasılıksal dağılımlara dayalı token seçimine indirgenebildiğinde, bu tercihlerin insana özgü kişisel bir ifadeyi yansıttığını savunmak güçleşmektedir. Hukukun geleneksel yapısı, hak ve borç ehliyetini gerçek veya tüzel kişilere tanımakta; yapay zekâyı bir hukuki süje olarak tanımamaktadır. Bu nedenle ortaya çıkan sorun, yapay zekânın eser üretmesi değil; bu üretimlerin hukuk düzeni içinde nasıl konumlandırılacağı, kimin hak sahibi sayılacağı ve sorumluluğun nasıl dağıtılacağıdır.

II. TELİF HUKUKU BAKIMINDAN DEĞERLENDİRME

A. Eser Kavramı ve Hususiyet Unsuru

5846 sayılı FSEK m. 1/B-a çerçevesinde bir ürünün eser sayılabilmesi için iki unsur gerekmektedir: (i) fikir ve sanat ürünü olma, (ii) sahibinin hususiyetini taşıma. Hususiyet; yaratıcının tercihlerini, estetik değerlendirmelerini ve kişisel kararlarını esere yansıtmasını gerektirir. Alman hukuku geleneğinden beslenen bu yaklaşım, eser sahibini bir insan olarak varsaymaktadır.

Tamamen otonom yapay zekâ çıktılarında, kullanıcı yalnızca genel bir komut verip sistem bağımsız karar alarak üretimi tamamladığında, hususiyetin gerçekleşip gerçekleşmediği tartışmalıdır. Türk hukukunda eser sahibi “eseri meydana getiren kişi” olarak tanımlandığından, yapay zekânın doğrudan eser sahibi sayılması mevcut normatif yapıyla bağdaşmamaktadır.

B. Çoklu Aktör Sorunu ve Hak Sahipliği

Yapay zekâ çıktısı üzerinde birden fazla aktörün hak iddiasında bulunabilmesi, eser sahipliğinin belirlenmesini karmaşık hale getirmektedir. Bu aktörler sırasıyla şunlardır: (1) modeli geliştiren şirket veya araştırmacılar; (2) modeli eğitmek için veri sağlayan içerik üreticileri; (3) modeli belirli bir amaç için ince ayarlayan (fine-tuning) uygulama geliştiricileri; (4) prompt yazarak çıktıyı yönlendiren son kullanıcı.

Akademik tartışmada ağırlık kazanan görüş, kullanıcının yaratıcı süreçteki oransal katkısının belirleyici olması gerektiği yönündedir. FSEK’in 10. maddesindeki işlenme eser ve 13. maddesindeki devir hükümleri bu ilişkiyi kısmen çözebilecek olmakla birlikte, modele yapılan özgün katkının hukuki nitelendirilmesi belirsizliğini korumaktadır.

C. Eğitim Verisi ve Telif İhlali

Generatif yapay zekâ modellerinin eğitiminde telif hakkıyla korunan içeriklerin izinsiz kullanılması, günümüzün en yoğun dava trafiğine konu olan alanıdır. Getty Images’ın Stability AI’a karşı açtığı dava ile New York Times’ın OpenAI ve Microsoft’a karşı açtığı dava bu alandaki emsal niteliğindeki uyuşmazlıklardır.

Türk hukukunda FSEK m. 35 kapsamındaki serbest kullanım ve m. 38 kapsamındaki kişisel kullanım istisnaları, ticari amaçlı eğitim işlemlerini kapsamaya yetmemektedir. AB’nin DSM Direktifi’nin 4. maddesi, metin ve veri madenciliğine (TDM) ilişkin araştırma istisnası getirmiş; ancak bu istisna ticari uygulamalar için sınırlı kalmaktadır.

D. Karşılaştırmalı Hukuk Perspektifi

İngiltere, yapay zekâ konusunda dikkat çekici bir düzenlemeye sahiptir. 1988 tarihli Copyright, Designs and Patents Act’in 9(3). maddesi, bilgisayar tarafından üretilen eserlerde telif hakkının “eserin oluşturulmasına gerekli düzenlemeleri yapan kişiye” ait olacağını hükme bağlamaktadır. Avrupa ülkelerinin büyük çoğunluğu, ABD ve Türkiye’de insan yaratıcılığı zorunlu unsur olarak korunmaktadır. Çin hukuku ise belirli koşullar altında yapay zekâ destekli eserlere telif koruması tanıma yönünde adımlar atmakta; bu yaklaşım karşılaştırmalı hukukta özgün bir pozisyon oluşturmaktadır.

III. PATENT HUKUKU BAKIMINDAN DEĞERLENDİRME

A. Buluşçu Sıfatı ve DABUS Davası

Patent hukuku bakımından temel sorun, yapay zekânın buluşçu sıfatını taşıyıp taşıyamayacağıdır. 6769 sayılı SMK’nın ilgili hükümleri uyarınca buluşçu, buluşu meydana getiren gerçek kişidir. Bu düzenleme, yapay zekânın buluşçu olarak tanınmasını açıkça engellemektedir.

DABUS davası, bu tartışmanın merkezine oturmuştur. Stephen Thaler, DABUS adlı yapay zekâ sisteminin iki buluşu bağımsız olarak geliştirdiğini ileri sürerek çeşitli ülkelerde patent başvurusunda bulunmuştur. EPO, USPTO ve Yüksek İngiltere Mahkemesi başvuruyu reddetmiş; Federal Devre Mahkemesi de Thaler v. Vidal (2022) kararında buluşçunun insan olması gerektiğini teyit etmiştir. Bu kararlar ışığında yapay zekânın buluşçu değil araç konumunda olduğu uluslararası alanda hakim görüş haline gelmektedir.

B. Buluş Basamağı ve İnsan Katkısı

Yapay zekânın yaygınlaşması, patent hukukunun “orta düzey uzman” standardını da dönüştürmektedir. Yapay zekânın erişilebilirliği arttıkça ortalama uzmanın sahip olduğu kabul edilen bilgi birikimi genişlemekte; bu durum buluş basamağı eşiğini fiilen yükseltmektedir. Türkiye’de TÜRKPATENT, henüz yapay zekâ kökenli buluşlara ilişkin yayımlanmış bir kılavuz çıkarmamıştır. WIPO’nun 2024 yılı raporları ise buluşçunun yalnızca insan olabileceğini teyit etmekle birlikte yapay zekâyı araç olarak kullanan kişinin patent hakkından yararlanabileceğini vurgulamaktadır.

IV. MARKA VE TASARIM HUKUKU BAKIMINDAN DEĞERLENDİRME

A. Yapay Zekâ Destekli Marka ve Logo Tasarımı

Marka hukuku bakımından yapay zekânın etkisi iki boyutta kendini göstermektedir: (i) marka oluşturma sürecinde yapay zekânın araçsal kullanımı, (ii) yapay zekâ çıktılarının marka olarak tescil edilebilirliği. 6769 sayılı SMK uyarınca marka başvurusunda başvuru sahibinin gerçek ya da tüzel kişi olması yeterlidir; markanın hangi yöntemle üretildiği başvurunun sıhhati bakımından belirleyici değildir. Dolayısıyla bir kullanıcının yapay zekâ çıktısını marka olarak tescil ettirmesinin önünde hukuki bir engel bulunmamaktadır. Bununla birlikte EUIPO, 2023 yılı kılavuzunda yapay zekâ destekli tasarımlarda insan katkısının somutlaştırılmasını tavsiye etmektedir.

B. Tasarım Koruması

Tasarım hukuku bakımından da benzer bir çerçeve söz konusudur. SMK m. 55 ve devamı hükümleri uyarınca tescil başvurusu gerçek veya tüzel kişiler tarafından yapılabilmekte; tasarımın yapay zekâ aracılığıyla üretilmiş olması tek başına bir engel teşkil etmemektedir. Bununla birlikte bireysellik ve yenilik şartlarının yapay zekânın seri üretim kapasitesi karşısında sağlanmasının zorlaşabileceği göz önünde tutulmalıdır.

V. DİJİTAL KİŞİLİK HAKKI İHLALLERİ VE DEEPFAKE TEKNOLOJİSİ

A. Deepfake Kavramı ve Hukuki Niteliği

Deepfake, derin öğrenme algoritmalarının gerçek kişilerin yüz ifadelerini, seslerini ve bedenlerini başka görüntülere yapıştırmak ya da tamamen sentetik içerik oluşturmak amacıyla kullanılmasını ifade etmektedir. Bu teknoloji, hedef kişinin hiçbir zaman gerçekleştirmediği eylemleri gerçekleştirmiş ya da söylemediği sözleri söylemiş gibi gösterebilmekte; üretilen içeriklerin büyük çoğunluğunun mağdur rızası aranmaksızın üretilen cinsel içerikli (NCII) nitelik taşıdığı araştırmalarla belgelenmiştir.

Türk hukukunda deepfake’i doğrudan düzenleyen özel bir hüküm bulunmamaktadır. Bununla birlikte söz konusu eylemler; 4721 sayılı TMK m. 24-25 (kişilik haklarının korunması), 6698 sayılı KVKK (biyometrik veri işleme) ve 5237 sayılı TCK m. 134 (özel hayatın gizliliği) ile m. 267 (iftira) hükümleri çerçevesinde değerlendirilebilmektedir.

B. Kişilik Hakkının Yapay Zekâ Ortamında Yeni Boyutları

Yapay zekâ ortamında kişilik hakkı, geleneksel ihlal biçimlerinin ötesine geçen yeni tehditlerle karşı karşıyadır. Bu tehditler üç başlık altında ele alınabilir: (i) kimlik taklidi (identity spoofing); (ii) ses ve yüz sömürüsü (voice/face cloning); (iii) itibar manipülasyonu ve siyasi dezenformasyon. Seçim süreçlerinde siyasetçilere atfedilen sahte video ve ses kayıtları, kamuoyunun yanıltılması bakımından ciddi demokratik tehditler oluşturmaktadır.

AB AI Act’in m. 50 hükmü, genel amaçlı yapay zekâ çıktılarında şeffaflık ve işaretleme yükümlülüğü getirmektedir. Türk hukukunda ise biyometrik verilerin deepfake amacıyla kullanımını açıkça yasaklayan bir norm bulunmaması kritik bir eksiklik olarak öne çıkmaktadır. KVKK m. 6 özel nitelikli kişisel verileri koruma altına almakla birlikte, bu verilerin yapay zekâ tarafından işlenmesine ilişkin spesifik bir düzenleme henüz mevzuata girmemiştir.

VI. SORUMLULUK REJİMİNİN DÖNÜŞÜMÜ

A. Çok Aktörlü Yapı ve Sorumluluk Dağılımı

Yapay zekâ sistemlerinin çok katmanlı mimarisi —veri sağlayıcı, model geliştirici, platform sağlayıcı ve son kullanıcı— geleneksel sorumluluk hukukunun temel varsayımlarını zorlamaktadır. Türk Borçlar Kanunu m. 49 ve devamındaki haksız fiil hükümleri kusur sorumluluğunu esas almaktadır; oysa yapay zekânın otonom davranışlarında kimin kusurlu olduğunu tespit etmek çoğu zaman imkânsızlaşmaktadır.

Bu bağlamda sorumluluk üç model etrafında tartışılmaktadır. Birinci model; model geliştiren şirketler için katı (kusursuz) sorumluluğu öngörmekte ve ürün sorumluluğu rejimini yapay zekâya uygulamayı hedeflemektedir. İkinci model; zorunlu sigorta ve tazminat fonları aracılığıyla kolektif bir risk paylaşım mekanizması kurmayı önermektedir. Üçüncü model ise platform sorumluluğuna odaklanmakta ve 5651 sayılı Kanun çerçevesindeki içerik sağlayıcı sorumluluğunun yapay zekâ platformlarına genişletilmesini tartışmaktadır.

B. Kara Kutu Sorunu ve İspat Yükü

Derin öğrenme modellerinin karar alma mekanizmaları çoğunlukla insan gözlemciler tarafından yorumlanamaz niteliktedir; bu durum “kara kutu” problemi olarak adlandırılmaktadır. Hukuki açıdan bu sorun, mağdurun zararın kaynağını ve kusurun kime ait olduğunu ispatlamasını fiilen imkânsızlaştırabilmektedir. Bu nedenle ispat yükünün tersine çevrilmesi ya da model içi şeffaflık (explainability) yükümlülüğünün yasal olarak düzenlenmesi gerektiği ileri sürülmektedir. AB AI Act m. 13, yüksek riskli yapay zekâ sistemlerinde şeffaflık ve kayıt tutma yükümlülüğü öngörerek bu soruna kısmi bir yanıt vermektedir.

VII. DÜZENLEYICI YAKLAŞIMLAR VE TÜRKİYE İÇİN REFORM ÖNERİLERİ

A. Mevcut Regülasyon Modelleri

Yapay zekâ hukukunda üç ana düzenleyici yaklaşım öne çıkmaktadır. Sektörel düzenleme modeli, risk alanlarına göre (sağlık, finans, hukuk) özgün kurallar belirlemeyi ve AI Act’in risk temelli çerçevesini bu kapsamda değerlendirmeyi esas almaktadır. Yatay teknoloji-tarafsız düzenleme modeli, mevcut hukuki normların içtihadi yorumla geliştirilmesini yeterli görmekte ve açık uçlu standartlar aracılığıyla esneklik sağlamayı hedeflemektedir. Sınırlı hukuki kişilik modeli ise yapay zekâya özel bir sorumluluk ve hak rejimi oluşturmayı önermekte; ancak bu görüş akademide henüz azınlık konumundadır.

B. Türkiye İçin Politika Önerileri

Türk hukuku bakımından acil öncelikler beş başlık altında sıralanabilir. Birinci olarak FSEK reformu kapsamında, yapay zekâ çıktıları için “yapay zekâ destekli eser” kategorisi oluşturulmalı ve yaratıcı sürece oransal katkısı olanların hak sahibi sayılacağı açıkça düzenlenmelidir. İkinci olarak SMK revizyonu kapsamında, TÜRKPATENT’e yapay zekâ destekli patent başvurularının incelenmesine ilişkin kılavuz çıkarma yetkisi tanınmalıdır.

Üçüncü olarak deepfake ve biyometrik veri düzenlemesi kapsamında, KVKK’ya eklenecek özel hükümle biyometrik verilerin rıza dışında yapay zekâ eğitiminde kullanılması yasaklanmalı ve deepfake içerik üretimi açıkça suç olarak tanımlanmalıdır. Dördüncü olarak sorumluluk mekanizması güçlendirilmeli, TBK çerçevesinde yapay zekâ operatörleri için katı sorumluluk esasına dayalı ve zorunlu sigorta uygulamasıyla desteklenen bir model kurgulanmalıdır. Beşinci olarak şeffaflık yükümlülüğü bağlamında, yüksek riskli yapay zekâ uygulamaları için açıklanabilirlik (explainability) ve kayıt tutma zorunluluğu yasal güvenceye alınmalıdır.

VIII. SONUÇ

Yapay zekânın fikrî mülkiyet hukuku üzerindeki etkisi, salt teknik bir fenomen değil; hukukun temel kavramlarını ve normatif çerçevesini zorlayan köklü bir dönüşümdür. İnsan merkezli varsayımlar üzerine inşa edilmiş olan telif, patent, marka ve kişilik hakkı rejimleri; algoritmaların özerk ve ölçeklenebilir üretim kapasitesi karşısında derin bir gerilim içine girmiştir.

Bu gerilimi çözmek için üç temel denge gözetilmelidir: (i) yaratıcılığı teşvik eden hak sahipliği yapısının korunması ile haksız tekelin önlenmesi arasındaki denge; (ii) teknik yenilik özgürlüğü ile kişilik haklarının ve kamuya açık alanın korunması arasındaki denge; (iii) uluslararası uyum ile ulusal hukuk politikası özerkliği arasındaki denge.

Türk hukuku bakımından mevcut normlar, yapay zekâ gerçekliğinin gerisinde kalmaktadır. FSEK, SMK, TBK ve KVKK’da yapılacak hedefli ve sistematik reformlarla, AB AI Act’in risk temelli yaklaşımını Türk hukuk geleneğine adapte eden, içtihat birliğini ve hukuki güvenliği sağlayan bir çerçeve inşa edilmesi hem zorunlu hem de gecikmiş bir gerekliliktir.

Haklarınız Neler? Hukuki Çerçeve ve Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

I. GENEL ÇERÇEVE: ÖZGÜRLÜK KURALI, TUTUKLULUK İSTİSNA

Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 19. maddesi ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 5. maddesi tarafından güvence altına alınmıştır. Bu güvencenin ceza yargılamasındaki yansıması masumiyet karinesidir: kişi, mahkûm edilinceye kadar suçsuz sayılır ve özgürlüğünden yoksun bırakılamaz.

Tutukluluk bu ilkenin istisnasıdır. İstisna olduğu için dar yorumlanması, ancak zorunlu hallerde ve orantılı biçimde uygulanması gerekir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK), tutukluluğu bir cezalandırma aracı olarak değil; yargılamanın sağlıklı yürütülmesini ve hükmün icrasını güvence altına alan geçici bir tedbir olarak düzenlemektedir. Ne var ki uygulamada tutukluluk kararlarının gerekçesiz ya da kalıplaşmış ifadelerle verildiği, olağan tedbir niteliği kazandığı görülmektedir. Bu durum hem iç hukukta hem de AİHM önünde Türkiye aleyhine pek çok ihlalin kaynağı olmuştur.

II. TUTUKLULUK KARARI: KİM VEREBILIR, HANGİ KOŞULLARDA?

A. Yetkili Merci

Tutukluluk kararı yalnızca sulh ceza hâkimi tarafından verilebilir (CMK m. 162). Savcılık tutuklama yetkisine sahip değildir; savcı tutuklama talebinde bulunur, karar hâkimindir. Kovuşturma aşamasında ise tutukluluk kararı davaya bakan mahkeme tarafından verilir. Bu ayrım pratikte önemlidir: gözaltında savcının söylediği değil, hâkimin kararı bağlayıcıdır.

B. Hukuki Koşullar

CMK m. 100 uyarınca tutukluluk kararı verilebilmesi için iki temel koşulun birlikte gerçekleşmesi zorunludur.

Birinci koşul, kuvvetli suç şüphesinin varlığıdır. Soyut ya da zayıf bir şüphe yetmez; delillere dayanan, somut ve kuvvetli bir şüphe aranmaktadır. Delil yokluğunda ya da yetersiz delille kurulan tutukluluk kararları hukuka aykırıdır.

İkinci koşul, tutukluluk nedeninin varlığıdır. CMK m. 100/2 uyarınca tutukluluk nedenleri şunlardır:

• Kaçma şüphesi: Şüphelinin veya sanığın kaçacağına ya da saklanacağına dair somut olguların bulunması.
• Delil karartma şüphesi: Delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme ya da tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılacağına dair kuvvetli şüphe.

Bunlara ek olarak CMK m. 100/3, belirli katalog suçlarda (örneğin örgütlü suçlar, uyuşturucu, cinsel suçlar, kasten öldürme) tutukluluk nedeninin var sayılabileceğini öngörmektedir. Ancak Anayasa Mahkemesi ve AİHM kararları, katalog suç olmasının tek başına tutukluluğu meşrulaştırmadığını; hâkimin her somut olayda gerekçeli değerlendirme yapması gerektiğini defalarca vurgulamıştır.

C. Orantılılık İlkesi

Tutukluluk, isnat edilen suçun önemi ve beklenen yaptırımla orantılı olmalıdır. Üst sınırı iki yılı aşmayan suçlarda tutukluluk kararı verilemez (CMK m. 100/4). Ayrıca tutukluluk yerine adli kontrol tedbirlerinin uygulanmasının yeterli kalacağı durumlarda tutukluluk yoluna gidilemez. Bu orantılılık denetimi, itiraz aşamasında kullanılabilecek en güçlü hukuki argümanlardan birini oluşturmaktadır.

III. TUTUKLULUK SÜRELERİ: NE KADAR SÜREBILIR?

Tutukluluk süresi CMK m. 102’de ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Sınırsız tutukluluk Anayasa ve AİHS’e açıkça aykırıdır; hâkim her aşamada tutukluluğun devamının zorunlu olup olmadığını yeniden değerlendirmekle yükümlüdür.

A. Soruşturma Aşaması

Soruşturma aşamasında tutukluluk süresi kural olarak en fazla dört aydır. Bu süre, ağır suçlarda sulh ceza hâkiminin kararıyla en fazla bir yıla uzatılabilir. Terörle mücadele kapsamındaki suçlarda ise bu süreler uzatılmış olup üst sınır yedi yıla kadar çıkabilmektedir.

B. Kovuşturma Aşaması

Kovuşturma aşamasında ağırlaştırılmış müebbet veya müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda tutukluluk en fazla beş yıla kadar sürebilir. Diğer suçlarda bu süre iki yıldır; zorunlu hallerde mahkeme kararıyla toplam üç yıla uzatılabilir. Terör ve örgütlü suç davalarında ek uzatma imkânı tanınmıştır; ancak bu durum bile tutukluluğun fiilen cezadan dönüşmemesini güvence altına almak için periyodik incelemeyi zorunlu kılmaktadır.

C. Süre Aşımının Sonucu

Yasal azami sürelerin dolmasıyla birlikte tutukluluğun devamı hukuka aykırı hale gelir ve kişinin derhal serbest bırakılması gerekir. Hâkim bu süreyi re’sen dikkate almakla yükümlü olmakla birlikte, uygulamada serbest bırakma işleminin savunma tarafından takip edilmesi büyük önem taşımaktadır.

IV. ADLİ KONTROL: TUTUKLULUĞA ALTERNATİF

A. Hukuki Niteliği ve Amacı

Adli kontrol, tutukluluğa başvurmadan kişinin yargılama süresince denetim altında tutulmasını sağlayan bir koruma tedbiridir (CMK m. 109 vd.). Tutukluluk kararından önce adli kontrolün yeterli kalıp kalmadığının değerlendirilmesi zorunludur. Bu değerlendirmenin yapılmadan doğrudan tutukluluk kararı verilmesi başlı başına hukuka aykırılık gerekçesi oluşturmaktadır.

B. Adli Kontrol Tedbirleri

CMK m. 109/3’te adli kontrol kapsamında uygulanabilecek tedbirler tek tek sayılmıştır. Bu tedbirler şunlardır:

• Yurt dışı çıkış yasağı ve pasaportun teslimi
• Belirli bir yerde, bölgede veya konutunda ikamet etme yükümlülüğü
• Hâkimin belirleyeceği yerlere, kişilere, kurum ve kuruluşlara yaklaşmama yükümlülüğü
• Belirlenen mercilere düzenli olarak başvurma (imza yükümlülüğü)
• Aracın teslimi ve belirli bir araç kullanmama yükümlülüğü
• Seyahat ehliyetinin teslimi
• Silah bulundurma veya taşımama, sahip olunan silahların teslimi
• İşletilen işyerinin kapatılması veya bazı mesleki faaliyetlerin kısıtlanması
• Her türlü taşıtları kullanmama ve teslim etme
• Belirli bir güvence miktarının yatırılması (CMK m. 109/3-j)

Hâkim bu tedbirlerden birini ya da birkaçını birlikte uygulayabilir. Adli kontrol tedbirinin koşullarına aykırı davranılması halinde hâkim tutukluluk kararı verebilir (CMK m. 112).

C. Adli Kontrol Kararına İtiraz

Adli kontrol kararı şüpheli, sanık veya müdafi tarafından itiraz yoluyla denetlenebilir. İtiraz mercii sulh ceza hâkiminin kararı için asliye ceza mahkemesi; mahkeme kararı için ise bir üst mahkemedir. İtiraz, kararın öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılmalıdır.

V. GÖZALTI: TUTUKLULUĞUN ÖNCESİ

Gözaltı, kişinin suçla bağlantılı olduğuna dair kuvvetli şüphe bulunması ve bu tedbirin zorunlu görülmesi halinde kolluk tarafından yakalanmasıdır (CMK m. 90). Gözaltı tutukluluğa eşdeğer değildir; daha kısa süreli ve farklı hukuki rejime tabidir.

Gözaltı süresi kural olarak yirmi dört saattir. Toplu suçlarda bu süre dört güne kadar uzatılabilir; terör suçlarında ise Cumhuriyet savcısının talebi ve hâkim kararıyla yedi güne kadar uzatma mümkündür. Gözaltı süresinin dolmasıyla kişi ya tutuklanmak üzere hâkim önüne çıkarılır ya da serbest bırakılır. Süre aşımında gözaltı hukuka aykırı hale gelir ve kişinin derhal serbest bırakılması gerekir.

Gözaltındaki kişinin hakları şunlardır: yakalandığı anda suç şüphesinden haberdar edilme, bir yakınının bilgilendirilmesini isteme, müdafi seçme ve müdafiiyle her aşamada görüşme hakkı. Bu hakların kullandırılmaması, gözaltının hukuka aykırılığını gündeme getirir.

VI. TAHLİYE YOLLARI: HANGİ ARAÇLAR KULLANILABILIR?

A. Tutukluluğun İncelenmesi Talebi

Tutukluluk, tutuklu şüpheli ya da sanık, müdafi veya kanuni temsilci tarafından her zaman incelenmesini talep edebilir (CMK m. 104). Mahkeme bu talebi en geç beş gün içinde karara bağlamak zorundadır. İnceleme sonucunda tutukluluğun devamına ya da tahliyeye karar verilebilir.

B. İtiraz Yolu

Tutukluluk kararına karşı itiraz yoluna başvurulabilir (CMK m. 267 vd.). İtiraz, kararın öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılır. İtiraz mercii, sulh ceza hâkiminin kararı için asliye ceza mahkemesi; asliye ceza mahkemesinin kararı için ağır ceza mahkemesidir. Tutukluluğun devamına ilişkin kararlarda da aynı itiraz yolu işler.

C. Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvurusu

Olağan kanun yollarının tüketilmesinin ardından, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuruda bulunulabilir. Anayasa Mahkemesi, uzun tutukluluk, yetersiz gerekçe ve orantısız tedbir gibi konularda çok sayıda ihlal kararı vermiştir. Bu yol aynı zamanda AİHM başvurusunun ön koşulu niteliğindedir.

D. AİHM Başvurusu

İç hukuk yollarının tüketilmesinin ardından, AİHS m. 5 (kişi özgürlüğü ve güvenliği) ile m. 6 (adil yargılanma hakkı) kapsamında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne bireysel başvuru yapılabilir. Türkiye, AİHM önünde tutukluluğa ilişkin pek çok davayı kaybetmiştir. Özellikle makul süreyi aşan tutukluluk, yetersiz gerekçe ve katalog suç olmasının tek başına tutukluluk için yeterli sayılması AİHM tarafından ihlal olarak nitelendirilmektedir.

VII. AİHM İÇTİHADI: TÜRK UYGULAMASINA ELEŞTİREL BİR BAKIŞ

AİHM, tutukluluğun meşruiyetini denetlerken dört temel ölçüt uygulamaktadır: (i) suç şüphesinin makul temele dayanması, (ii) tutukluluğu haklı kılan ilgili ve yeterli gerekçenin varlığı, (iii) yetkili makamların özel bir titizlikle hareket etmesi ve (iv) yargılamanın makul sürede tamamlanması.

Mahkeme, Alpay – Türkiye (2018) ve Kavala – Türkiye (2019) davalarında tutukluluğun siyasi amaçla kullanıldığını tespit ederek AİHS m. 5 ve m. 18’in birlikte ihlal edildiğine hükmetmiştir. Bu kararlar, ülkemizde tutukluluk pratiğine yönelik yapısal eleştirileri uluslararası hukuk düzlemine taşımıştır.

Gerekçesiz ya da kalıplaşmış ifadelerle kurulan tutukluluk kararları, AİHM içtihadında m. 5/3 ihlalinin başlıca kaynağını oluşturmaktadır. Mahkeme, ulusal hâkimlerden soyut formülleri tekrarlamak yerine somut olgulara dayanan, kişiye özgü ve denetlenebilir gerekçeler sunmasını talep etmektedir.

VIII. UYGULAMADA SIKÇA YAPILAN HATALAR VE DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER

Tutukluluk süreçlerinde hem şüpheli ve sanıkların hem de müdafilerin dikkat etmesi gereken bazı kritik noktalar bulunmaktadır.

İfade vermeden önce mutlaka bir avukattan hukuki destek alınmalıdır. Gözaltında ifade verme zorunluluğu bulunmamakta olup susma hakkı anayasal güvence altındadır. İfadede yapılacak bir hata, ilerleyen süreçte tutukluluğun sürmesine ya da uzamasına zemin hazırlayabilmektedir.

Tutukluluk kararının gerekçesi dikkatle incelenmelidir. Kalıplaşmış ifadeler içeren, somut olgudan yoksun gerekçeler itiraz aşamasında kaldıraç noktası oluşturur. “Suçun niteliği ve delil durumu” gibi soyut ifadelerin ötesinde, kişiye özgü ve somut bir gerekçe aranmalıdır.

Tutukluluk süreleri yakından takip edilmelidir. Yasal azami süreler dolduğunda tahliye re’sen gerçekleşmeyebilir; müdafiin bu tarihleri takip etmesi ve gerektiğinde mahkemeye başvurması zorunludur.

Adli kontrol talep edilmelidir. Tutukluluğa itiraz ederken alternatif olarak adli kontrol tedbirlerinin yeterliliği özenle ve somut biçimde ortaya konulmalıdır. Salt tutukluluğa itiraz etmek yerine, hangi adli kontrol tedbirinin tutukluluğun yerini alabileceği gerekçeli şekilde sunulduğunda itiraz başarı şansı önemli ölçüde artar.

Tazminat hakkı göz ardı edilmemelidir. Haksız tutukluluk halinde devlet aleyhine tazminat davası açılabilir (CMK m. 141). Bu hak zaman zaman gözden kaçmakla birlikte, tutukluluğun hukuka aykırılığının tespiti halinde önemli bir telafi mekanizması işlevi görmektedir.

IX. SONUÇ

Tutukluluk ve adli kontrol, ceza yargılamasının en hassas alanlarından birini oluşturmaktadır. Özgürlüğün kural, tutukluluğun istisna olduğu ilkesi; yalnızca bir hukuki formül değil, uygulamada titizlikle hayata geçirilmesi gereken bir anayasal güvencedir.

Şüpheli ve sanıklar; gözaltında susma hakkı başta olmak üzere müdafiden yararlanma, yakınlarının bilgilendirilmesi, tutukluluğun incelenmesini talep etme, itiraz yoluna başvurma ve nihai olarak Anayasa Mahkemesi ile AİHM’e başvurma hakları bakımından bilinçli olmak durumundadır. Bu hakların zamanında ve etkin biçimde kullanılması çoğu zaman özgürlükle tutukluluk arasındaki farkı belirlemektedir.

Hukuki süreçlerde erken müdahale belirleyicidir. Gözaltının ilk saatlerinden itibaren uzman bir ceza avukatından destek almak; hem hak kayıplarını önlemek hem de savunmayı en güçlü temeller üzerine inşa etmek bakımından vazgeçilmez bir önlem niteliği taşımaktadır.

KONKORDATO MU, İFLAS MI?

Şirket Kurtarma Seçenekleri: Hukuki Çerçeve ve Pratik Rehber

I. SORUN: MALİ GÜÇLÜK KARŞISINDA NE YAPILMALI?

Bir şirketin borçlarını ödeyemez hale gelmesi ya da yakın gelecekte ödeyemeyeceğinin anlaşılması, yöneticiler ve ortaklar açısından hem ekonomik hem hukuki açıdan kritik bir eşiği temsil etmektedir. Bu eşikte yapılacak tercih; şirketin yaşatılıp yaşatılamayacağını, çalışanların iş akibetini, alacaklıların ne kadar alacağını ve en önemlisi yöneticilerin cezai ile hukuki sorumluluğunun doğup doğmayacağını belirler.

Türk hukukunda mali güçlük içindeki şirketlere iki temel çözüm yolu sunulmaktadır: konkordato ve iflas. Bunlara ek olarak sermaye şirketleri için borca batıklık durumunda mahkemeye bildirim yükümlülüğü gibi özel düzenlemeler de mevcuttur. Ancak ne yazık ki pek çok şirket bu yollara zamanında başvurmamakta; geç kalınan başvurular hem kurumun işlevselliğini hem de alınabilecek hukuki korumanın kapsamını önemli ölçüde daraltmaktadır.

Bu makalede her iki yolun hukuki çerçevesi sade ve uygulamaya dönük biçimde ele alınmakta; hangi koşulda hangi yolun tercih edilmesi gerektiğine ilişkin rehber niteliğinde değerlendirmeler sunulmaktadır.

II. KONKORDATO: ŞİRKETİ YAŞATARAK BORÇLARI YENİDEN YAPILANDIRMAK

A. Hukuki Niteliği ve Amacı

Konkordato, borçlunun alacaklılarıyla mahkeme denetiminde bir ödeme planı üzerinde uzlaşmasını sağlayan, şirketi tasfiye etmeksizin borç yükünü yeniden yapılandıran bir hukuki kurumdur. 2018 yılında yürürlüğe giren 7101 sayılı Kanun ile kapsamlı biçimde yeniden düzenlenen konkordato hükümleri, İİK m. 285 ve devamında yer almaktadır.

Konkordatonun temel mantığı şudur: şirket faaliyetlerine devam ederken borçlarını belirli bir plan dahilinde, indirimli veya taksitli olarak öder. Alacaklılar da parçalı ve gecikmeli de olsa bir şey almayı; şirketin iflasıyla hiçbir şey alamamaya tercih edebilir. Bu karşılıklı çıkar dengesi, konkordatonun işlevsel zeminini oluşturmaktadır.

B. Başvuru Koşulları

Konkordato talebinde bulunabilmek için borçlunun vadesi gelmiş borçlarını ödeyemez durumda olması ya da bu duruma düşme tehlikesiyle karşı karşıya bulunması yeterlidir (İİK m. 285/1). Yani fiili ödeme güçsüzlüğü kadar yakın gelecekteki ödeme güçsüzlüğü tehlikesi de başvuru için yeterli zemin oluşturur. Bu düzenleme, şirketlerin durumu iyice kötüleşmeden önce koruma altına girmesine imkân tanımak amacıyla tasarlanmıştır.

Konkordato talebi; asliye ticaret mahkemesine yapılır ve başvuruya aşağıdaki belgeler eklenmelidir:

• Konkordato ön projesi
• Borçlunun malvarlığını, alacaklılarını ve borç miktarlarını gösteren belgeler
• Son üç yılın finansal tabloları ve vergi beyannameleri
• Bağımsız denetim raporu (varsa)
• Konkordatonun başarıya ulaşabileceğini gösteren makul finansal projeksiyon

Başvuruda sunulan proje ve belgeler, mahkemenin geçici mühlet kararı verip vermeyeceğini belirleyen temel unsurları oluşturmaktadır. Bu nedenle başvuru dosyasının titizlikle hazırlanması, sürecin seyrini doğrudan etkiler.

C. Mühlet Kararı ve Sonuçları

Mahkeme başvuruyu yerinde bulursa önce üç aylık geçici mühlet, ardından bir yıllık kesin mühlet kararı verir; bu süre altı aya kadar uzatılabilir. Mühlet kararının en önemli pratik sonucu, borçlu aleyhine yürütülen tüm icra ve iflas takiplerinin durmasıdır. Mühlet süresince şirket faaliyetlerine devam eder; ancak mahkemece atanan konkordato komiseri şirketin mali işlemlerini denetler.

Mühlet kararıyla birlikte şirket üzerinde bazı tasarruf kısıtlamaları da devreye girer. Büyük değer taşıyan varlıkların devri, ipotek tesisi ve kefalet gibi işlemler komiserin onayına bağlanır. Bu denetim mekanizması hem alacaklıları korumak hem de konkordatonun ciddiyetini güvence altına almak amacıyla öngörülmüştür.

D. Alacaklı Toplantısı ve Konkordatonun Kabulü

Kesin mühlet süresince konkordato projesi alacaklılara sunulur. Konkordatonun kabul edilebilmesi için iki ayrı çoğunluk şartının birlikte gerçekleşmesi gerekir: kayıtlı alacaklıların salt çoğunluğu ve toplam alacakların üçte ikisini temsil eden alacaklıların onayı (İİK m. 302). Bu çifte çoğunluk şartı, sürece küçük alacaklıların da etkisini yansıtmak amacıyla tasarlanmıştır.

Mahkeme oylama sonucunu inceledikten sonra konkordatoyu tasdik ya da reddeder. Tasdik kararı, konkordatoya katılmayan azınlık alacaklıları da bağlar; bu özellik konkordatonun en güçlü yanlarından birini oluşturmaktadır.

E. Konkordatonun Başarısız Olması

Konkordato sürecinde borçlunun yükümlülüklerini yerine getirmemesi, komiserin olumsuz raporu veya alacaklıların gerekli çoğunluğu sağlayamaması halinde mahkeme konkordato talebini reddeder. Bu durumda borcun iflası gerektiren koşulları taşıması halinde şirket hakkında re’sen iflas kararı verilebilir. Dolayısıyla başarısız bir konkordato girişimi, çoğu zaman iflasın kapısını açar.

III. İFLAS: ŞİRKETİN TASFİYESİ

A. Hukuki Niteliği

İflas, borcunu ödeyemeyen borçlunun tüm haczedilebilir malvarlığının mahkeme kararıyla toplu biçimde paraya çevrilerek alacaklılar arasında oransal olarak paylaştırılması sürecidir. Konkordatodan farklı olarak iflas, şirketin faaliyetine son verir ve tasfiyeyle sonuçlanır. İflasın amacı şirketi kurtarmak değil; mevcut varlıklar üzerinden alacaklılar arasında adil bir paylaşımı sağlamaktır.

B. İflas Yolları

Türk hukukunda iki temel iflas yolu mevcuttur. Birinci yol olan iflasın ertelenmesi, 2018 yılında yapılan değişiklikle büyük ölçüde işlevsiz kılınmış ve pratikte yerini konkordatoya bırakmıştır. İkinci yol olan adi iflas ise borçlunun ödeme güçsüzlüğüne düşmesi üzerine ya doğrudan borçlunun başvurusuyla ya da alacaklının talebiyle başlatılan ve ticaret mahkemesince yürütülen süreçtir.

İflas kararı verilebilmesi için borçlunun iflasa tabi kişilerden olması (tacir sıfatı taşıması) ve ödeme güçsüzlüğü içinde bulunması gerekir. Alacaklı da borçlunun ödeme güçsüzlüğünü ispat ederek iflas talebinde bulunabilir.

C. İflas Sürecinin İşleyişi

İflas kararının ardından mahkeme bir iflas idaresi atar. İflas idaresi; şirketin tüm mal varlığını tespit eder, alacaklılardan alacaklarını bildirmelerini ister, varlıkları paraya çevirir ve elde edilen geliri alacaklılar arasında yasal sıraya göre dağıtır. Bu sıralama İİK m. 206’da belirlenmiş olup işçi alacakları, vergi borçları ve teminatlı alacaklar öncelikli sıralarda yer alır.

İflas süreci ortalama iki ila beş yıl sürmekte; karmaşık malvarlığı yapılarında bu süre daha da uzayabilmektedir. Süreç boyunca şirketin ticari faaliyeti sona erer; yöneticilerin yetkileri iflas idaresine geçer.

D. Yöneticilerin Hukuki ve Cezai Sorumluluğu

İflas sürecinde şirket yöneticilerinin sorumluluğu özellikle dikkat gerektiren bir alandır. Türk Ticaret Kanunu m. 553 uyarınca yöneticiler, görevlerini yaparken kusurlarıyla şirkete, pay sahiplerine ve şirket alacaklılarına verdikleri zararlardan sorumludur. Borca batıklık durumunun tespitine rağmen mahkemeye bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmemesi (TTK m. 376) hem hukuki hem cezai sorumluluk doğurabilir.

İİK m. 310 ve devamında düzenlenen taksiratlı ve hileli iflas suçları da yöneticiler açısından ciddi cezai riskler barındırmaktadır. Alacaklıları zarara uğratma kastıyla yapılan mal devirleri, muhasebe hilesi ve belge imhası bu kapsamda değerlendirilmektedir.

IV. KARŞILAŞTIRMA: HANGİ DURUMDA HANGİ YOL?

A. Konkordato Ne Zaman Tercih Edilmeli?

Konkordato; şirketin sürdürülebilir bir iş modeline sahip olduğu, mali güçlüğün geçici ya da yapısal ama çözülebilir nitelik taşıdığı ve alacaklıların önemli bir kısmının yeniden yapılandırmaya açık olduğu durumlarda anlamlı bir seçenektir. Başarı için kritik koşullar şunlardır:

• Nakit akışı sağlayabilecek faal bir işletmenin varlığı
• Gerçekçi ve inandırıcı bir ödeme projeksiyonu
• Erken başvuru — mali tablo henüz çok kötüleşmemişken
• Deneyimli bir ekiple hazırlanmış başvuru dosyası

Pratikte konkordato başvurularının önemli bir bölümü tasdik aşamasına ulaşamamaktadır. Bunun başlıca nedenleri; gerçekçi olmayan projeksiyonlar, eksik belgeler ve alacaklı desteğinin sağlanamamasıdır. Bu nedenle konkordato kararı verilmeden önce alacaklılarla ön görüşme yapılması ve mutabakat zemini oluşturulması büyük önem taşımaktadır.

B. İflas Ne Zaman Kaçınılmaz Olur?

İflas; şirketin yeniden yapılandırılmasının mümkün olmadığı, varlıklarının borçlarını karşılamaktan uzak kaldığı ve konkordato projesinin alacaklı çoğunluğu tarafından kabul edilemeyeceğinin anlaşıldığı durumlarda fiilen kaçınılmaz hale gelir. Bu tablo karşısında iflası daha da ertelemek, yöneticilerin hukuki ve cezai riskini artırır; çünkü erteleme sürecinde gerçekleştirilen işlemler —özellikle seçilmiş alacaklılara yapılan ödemeler— sonradan iptal davasına konu edilebilir.

C. Temel Farklar Özet Olarak

İki kurumun temel farklılıkları şu şekilde özetlenebilir: Amaç bakımından konkordato borçları yeniden yapılandırırken iflas şirketi tasfiye eder. Şirket faaliyeti bakımından konkordatoda şirket faaliyetini sürdürürken iflasta faaliyet sona erer. Süre bakımından konkordato süreci ortalama bir buçuk ila iki yıl sürerken iflas iki ila beş yıl ve üzerine çıkabilir. Alacaklı etkisi bakımından konkordatoda alacaklı çoğunluğunun onayı gerekli iken iflasta mahkeme ve iflas idaresi süreci yönetir. Son olarak yönetici riski bakımından, konkordato sürecinde yöneticinin sorumluluğu sınırlıyken iflasta taksiratlı veya hileli iflas nedeniyle cezai sorumluluk gündeme gelebilir.

V. BORCA BATIKLIK VE YÖNETİCİNİN YASAL YÜKÜMLÜLÜĞÜ

Anonim ve limited şirketlerde borca batıklık durumu, yöneticiler açısından TTK m. 376 kapsamında özel yükümlülükler doğurmaktadır. Borca batıklık; şirketin aktiflerinin borçlarını karşılamaması, yani pasifin aktifi aşması halidir. Bu durumun tespitinde hem işletmenin devamlılığı esasına hem de aktiflerin tasfiye değerine göre hazırlanmış iki ayrı ara bilanço dikkate alınır.

Her iki bilançoya göre de borca batıklık söz konusuysa yönetim kurulu derhal mahkemeye bildirimde bulunmak ve iflas istemek zorundadır. Bu yükümlülüğü yerine getirmeyen yöneticiler hem tazminat sorumluluğuyla hem de cezai yaptırımlarla karşılaşabilir. Bununla birlikte TTK m. 376/3 uyarınca, borca batıklık tespit edilse dahi şirketin yeniden yapılandırılması için konkordato başvurusunda bulunulması bu bildirim yükümlülüğünü askıya alabilmekte; bu da konkordatonun yöneticiler açısından taşıdığı koruyucu işlevi bir kez daha gözler önüne sermektedir.

VI. UYGULAMADA DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER

Mali güçlükle karşılaşan şirket yöneticilerinin göz önünde bulundurması gereken bazı kritik noktalar bulunmaktadır.

Zamanlamanın belirleyici olduğu unutulmamalıdır. Hem konkordato hem de iflas süreçlerinde erken başvuru, kullanılabilecek hukuki araçların kapsamını doğrudan etkiler. Çöküş kaçınılmaz hale geldikten sonra yapılan başvurular, tasfiye değerini düşürmekte ve yöneticilerin sorumluluğunu artırmaktadır.

Seçilmiş alacaklılara ödeme riskinden kaçınılmalıdır. İflas açılmadan önceki belirli dönemde gerçekleştirilen bazı ödemeler ve devirler, İİK m. 278-280 kapsamında iptal davasına konu edilebilir. Bu nedenle mali güçlük döneminde yapılan her ödeme ve devir işlemi hukuki danışmanlık alınarak gerçekleştirilmelidir.

Dış finansman ve yeniden yapılandırma olasılıkları değerlendirilmelidir. Konkordato ya da iflas başvurusundan önce banka borçlarının yeniden yapılandırılması, stratejik ortak arayışı veya varlık satışı gibi alternatif yollar da masaya yatırılmalıdır. Mahkeme süreçleri son çare olarak değerlendirildiğinde bu alternatiflere daha geniş bir pencereden bakılabilir.

Uzman hukuki ve finansal destek zorunludur. Konkordato başvurusu; hukuki, mali ve stratejik boyutları bir arada barındıran karmaşık bir süreçtir. Alanında deneyimli bir avukat ve mali müşavirin rehberliği olmaksızın hazırlanan başvuruların büyük çoğunluğu tasdik aşamasına ulaşamamaktadır.

VII. SONUÇ

Mali güçlük içindeki bir şirket için konkordato ile iflas arasındaki seçim, salt teknik bir hukuki tercih değil; şirketin geleceğini, çalışanların iş güvencesini ve yöneticilerin hukuki sorumluluğunu belirleyen stratejik bir karardır.

Konkordato; şirketin yaşatılması, borçların yeniden yapılandırılması ve alacaklılarla uzlaşı sağlanması amacıyla sunulan güçlü bir araçtır. Ancak bu aracın işe yaraması için erken başvuru, gerçekçi projeksiyon ve alacaklı desteği şarttır. İflas ise şirketin kurtarılmasının artık mümkün olmadığı durumlarda varlıkların adil biçimde tasfiyesini sağlayan zorunlu son adımdır.

Her iki süreçte de en kritik risk, geç kalınmasıdır. Mali tabloların bozulmaya başladığı ilk anda uzman hukuki danışmanlık almak; hem şirket hem de yöneticiler açısından en etkin koruma mekanizmasıdır. Hukuki süreçler ilerledikçe değil, ilerlemeden önce harekete geçmek belirleyicidir.

• GİRİŞ

 Belirsiz süreli iş sözleşmelerinin feshi, iş hukukumuzda ani ve sınırsız bir tasarruf olarak değil; belirli usul ve sürelere bağlı bir süreç olarak düzenlenmiştir. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 17. maddesinde öngörülen bildirim önelleri, taraflara yalnızca sözleşmenin sona ereceğini haber vermekle kalmaz; aynı zamanda işçiye yeni duruma uyum sağlama imkânı tanır.

Bu uyum sürecinin en somut araçlarından biri ise Kanun’un 27. maddesinde düzenlenen “yeni iş arama izni”dir. Söz konusu düzenleme, işçinin fesih sürecinde ekonomik ve mesleki geleceğini korumaya yönelik sosyal bir güvencedir.

Her ne kadar Kanun’da açıkça düzenlenmiş olsa da uygulamada tarafların aşina olamadığına tanık olduğumuz bu kavramın kısaca ele almak yerinde olacaktır.

• YENİ İŞ ARAMA İZNİNİN HUKUKİ NİTELİĞİ

Yeni iş arama izni, işverenin takdirine bağlı bir kolaylık değil; kanundan doğan emredici nitelikte bir yükümlülüktür. Bu nedenle sözleşmeyle kaldırılması, daraltılması veya işçi aleyhine değiştirilmesi mümkün değildir.

İzin hakkı, belirsiz süreli iş sözleşmesinin bildirim süresi tanınarak sona erdirildiği hallerde doğar. Her ne kadar uygulamada yalnızca işveren tarafında işletilen fesih hallerinde gündeme gelse de bilinmesi gereken en önemli husus; feshin hangi tarafça yapıldığının önem taşımadığıdır.

Yani, işçinin kendi iradesiyle ihbar öneli tanıyarak ayrılması halinde dahi, iş arama ihtiyacı ortadan kalkmış sayılmaz. Zira işçi daha iyi şartlar içeren bir işe geçme arayışında olabilir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatları uyarınca da bu konuda herhangi bir şüphe bulunmamaktadır.

Buna karşılık, haklı nedenle derhal fesihte ya da ihbar tazminatının peşin ödenmesi suretiyle önelin kullandırılmadığı durumlarda yeni iş arama izni söz konusu olmaz. Çünkü bu hallerde bildirim süreci fiilen işletilmemektedir.

SÜRE VE KULLANIM ESASLARI

Kanun, yeni iş arama izninin günlük en az iki saat olacağını açıkça belirtmektedir. Bu süre asgari niteliktedir; toplu iş sözleşmesi veya bireysel sözleşme ile artırılabilir.

İzin, bildirim süresi boyunca ve iş saatleri içinde kullandırılır. Uygulamada en sık karşılaşılan hatalardan biri; iş arama izninin “kâğıt üzerinde” tanınması ancak fiilen kullandırılmamasıdır. Oysa izin, işçinin iş görme borcundan muaf tutulduğu gerçek bir zaman dilimini ifade eder.

İzin saatlerinin belirlenmesi kural olarak işverene aittir. Ancak işçi talep ederse izin sürelerini birleştirerek toplu şekilde kullanabilir. Bu durumda:

• Talep önceden bildirilmelidir.
• Toplu kullanım, işten ayrılmadan önceki günlere denk gelmelidir.
• İşverenin usulüne uygun talebi reddetme yetkisi bulunmamaktadır.

Kısmi süreli veya çağrı üzerine çalışma modellerinde ise izin süresi, fiili çalışma süreleri dikkate alınarak oransal şekilde hesaplanmalıdır.

Ayrıca iş arama izni ile yıllık ücretli izin süreleri iç içe geçirilemez. Bildirim süreci devam ederken işçinin yıllık izne çıkarılması, iş arama izni yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

• İSPAT YÜKÜ VE UYGULAMADA DELİLLENDİRME SORUNU

Yeni iş arama izninin kullandırıldığını ispat yükü işverene aittir. Sadece fesih bildiriminde “günde iki saat iş arama izni verilecektir” şeklinde bir ibare bulunması yeterli değildir.

İspat bakımından:

• İşçinin imzasını taşıyan çizelgeler,
• Hangi gün ve saatlerde izin kullanıldığını gösteren kayıtlar,
• Güçlü tanık beyanları

delil niteliği taşıyabilir.

Bu yönüyle yeni iş arama izni, yıllık ücretli izin uygulamasına benzer bir ispat rejimine tabidir. İşverenin soyut beyanı değil, somut kullandırma olgusu önem taşır.

• KULLANDIRILMAMASININ HUKUKİ SONUÇLARI

İş Kanunu’nun 27. maddesi, iznin kullandırılmamasına iki ayrı sonuç bağlamıştır:

1. İzin verilmez veya eksik kullandırılırsa, o süreye ilişkin ücret işçiye ödenir.
2. İşçi izin saatlerinde çalıştırılırsa, normal ücretine ek olarak çalıştırıldığı sürenin ücreti %100 zamlı ödenir.

Bu düzenleme, iznin sembolik bir hak değil; ekonomik yaptırımla güçlendirilmiş bir yükümlülük olduğunu göstermektedir.

Bununla birlikte, iş arama izninin kullandırılmamış olması ihbar önelini geçersiz kılmaz. Ancak işçi, kullandırılmayan süreye ilişkin alacağını ayrı bir dava konusu yapabilir.

Yargıtay uygulamasında dikkat çeken bir diğer husus ise, işçinin ihbar süresini beklemeden işyerini terk edip başka bir işte çalışmaya başlaması durumunda iş arama izninden feragat etmiş sayılabileceği yönündeki değerlendirmelerdir.

• DEĞERLENDİRME VE SONUÇ

Yeni iş arama izni, iş sözleşmesinin sona erme sürecinde işçiye tanınan geçiş güvencelerinden biridir. Bildirim öneli yalnızca sözleşmenin sona ereceğini haber veren teknik bir süre değildir; aynı zamanda işçinin yeni bir istihdam imkânı bulmasını kolaylaştıran koruyucu bir dönemdir.

Uygulamada ise en büyük sorun, bu hakkın şeklen tanınıp fiilen kullandırılmamasıdır. İşverenler açısından asıl risk, izin süresinin ücretinin ödenmesi değil; yüzde yüz zamlı ödeme yükümlülüğüdür. Bu nedenle fesih süreçlerinin yalnızca ihbar ve kıdem tazminatı boyutuyla değil, yeni iş arama izni yükümlülüğü bakımından da dikkatle planlanması gerekir.

Sonuç olarak yeni iş arama izni, iş hukukunun sosyal denge amacının somut yansımalarından biridir. Fesih sürecinin hukuka uygunluğu yalnızca bildirimin yapılmış olmasıyla değil, bu sürecin işçinin korunması amacına uygun şekilde işletilmesiyle sağlanır.